Veenvervanging, stand van zaken

De tweede duurzame substratendag bracht maar liefst 170 geïnteresseerden naar Gent. Behalve onderzoekers en substraatproducenten, kwamen ook telers en andere stakeholders uit de tuinbouwsector zich informeren over de nieuwste inzichten en ervaringen rond veenvervanging.
Patrick Dieleman
 

De hoofdmoot van het programma bestond uit korte presentaties waarin onderzoekers hun bevindingen in specifieke teelten toelichtten. Maar eerst schetste Ellen Van de Velde van het Agentschap Landbouw en Zeevisserij de problematiek. Het substraat moet de plant een geschikte leefomgeving voor de wortels bieden, met water, voeding, houvast en voldoende lucht. Veen heeft de interessante eigenschap dat het al die functies combineert. Maar gebruik van veen staat maatschappelijk onder druk. Bovendien wordt verwacht dat de vraag naar veen de komende jaren sterk zal stijgen. Daarom hebben heel wat onderzoekscentra, verenigd in Agrolink, samen met sectororganisaties zoals AVBS, Boerenbond en de Belgische potgrondfederatie en met de Vlaamse overheid, een engagementsverklaring ondertekend die een reductie van 50% veen tegen 2030 vooropstelt. De rest wordt aangevuld met duurzame alternatieven, waarvan ook maximaal 10% RPP-veen (het Europees keurmerk Responsibly Produced Peat). Het is dan ook nuttig dat onderzoekers die rond dit thema werken in de betrokken onderzoekscentra hun bevindingen kunnen uitwisselen en toetsen aan reacties uit de praktijk.
 

Nele Ameloot van UGent zette als adviseur bij Growing Media Europe, de koepelorganisatie van Europese substraatleveranciers, een analyse op rond de duurzaamheid van teeltsubstraten. Samen met Wageningen UR onderzochten ze het aspect milieu, dus niet de andere duurzaamheidsaspecten. Ze merkten dat er weinig data beschikbaar waren en dat er in het beleid heel wat aannames circuleerden die eerder op buikgevoel waren gebaseerd dan op harde data. Daar wilden ze met hun onderzoek iets tegenover plaatsen. Ze bekeken de ecologische voetafdruk van de verschillende grondstoffen, van substraatmengsels en ook van het aandeel van verschillende groeisubstraten in de voetafdruk van de gekweekte planten. Hun besluit was dat geen enkele grondstof vrij is van milieu-impact. De rangorde van de vergeleken grondstoffen hangt sterk af van de gehanteerde milieu-indicatoren. Een CO₂-voetafdruk alleen is alleszins een onvoldoende basis voor onderbouwde duurzaamheidsbeslissingen en claims. De impact van een substraat moet bekeken worden samen met die van het gewas dat erop groeit: “Als een substraat met een lagere CO2-impact minder verkoopbare planten oplevert, dan kan de eindscore lager zijn dan die van een substraat dat op zich een hogere impact heeft.”

Biochar is een vorm van houtskool die ontstaat door biomassa te verhitten zonder zuurstof (pyrolyse). Wanneer het aan substraten of in de bodem wordt toegevoegd, verhoogt het onder meer het zuurstofgehalte, de pH en het waterhoudend vermogen en vermindert het de uitspoeling van voedingsstoffen. Bart Vandecasteele van ILVO vergeleek verschillende types biochar. Hij stelde vast dat biochar de fysische en biologische stabiliteit van substraten of bodems verbetert. Maar er is een enorm verschil in waarde, afhankelijk van de grondstof. Zo scoorde biochar afkomstig van stro, hout en vooral van schors aanzienlijk hoger dan biochar afkomstig van digestaat of mest. Er zijn dus enorme kwaliteitsverschillen. “Fijne biochar houdt meer water vast, grovere biochar maakt het mengsel luchtiger en sommige biochars zitten daartussen. Het is een duur materiaal, maar het blijft eeuwenlang in de bodem.” Omdat het bestaat uit vastgelegde koolstof, en bijgevolg koolstofnegatief is, vermindert het de koolstofimpact van het productieproces. 

Omdat veenvrije substraten minder goed water vasthouden, vergeleek Hanne Denaeghel van Viaverda veen- en veenvrije substraten met alternatieven in teelten van Hydrangea en Taxus. Een wetting agent moet zorgen voor een betere vochtigheid. Een PlantPad is een gepatenteerd, biologisch afbreekbaar kweeksysteem dat onderaan in de pot wordt toegevoegd om de beschikbaarheid van water en zuurstof in de wortelzone te optimaliseren. Het derde systeem was een sponsachtig materiaal van natuurlijke oorsprong. Alle drie de alternatieven bleken de vochtretentie van het substraat te verhogen. Er werden twee irrigatieregimes aangehouden, maar het droge regime bleek uiteindelijk nog te nat om significante verschillen op te leveren. Er werden wel verschillen tussen de substraten vastgesteld. Bij Hortensia scoorden spons en wetting agent goed, net als het veenvrije substraat. De PlantPad bleef iets achter, doordat de wortels door het droge voorjaar meer tijd nodig hadden om die te bereiken. Bij Taxus leverde de spons betere groei op, gevolgd door de wetting agent en de PlantPad.
Omdat het substraat tijdens het transport en in de kleinhandel kan uitdrogen, onderzocht Hanne ook hoe snel het substraat opnieuw water opneemt. “Veen heeft als nadeel dat het na uitdroging moeilijk opnieuw vochtig wordt. Spons en wetting agent verhoogden de wateropname aanzienlijk.” Bij de PlantPad werd dit niet getest.
Samen met Simon Craeye van Inagro lichtte Hanne ook de bevindingen toe over het gebruik van sensoren, die de vereiste andere irrigatiestrategie bij veenvrije substraten moeten helpen sturen. De onderzoekers besloten dat sensoren zorgen voor continue monitoring en toelaten om direct in te spelen op veranderingen in transpiratie door wind en zon. Ze maken ook automatisatie mogelijk en bieden perspectieven om efficiënter te irrigeren. Maar de vraag blijft of één sensor volstaat voor een perceel of er meerdere nodig zijn en voor een effectieve sturing moet de kalibratie perfect zijn.
 

Uit de bevindingen van onderzoekers in andere teelten onthouden we onder meer dat er substraten getest werden met 65% veen. Die leverden een goed hanteerbare perspot op en hadden geen nadelige invloed op de opbrengst van sla en andere groenten. 
Het bodemleven kan plantengroei positief ondersteunen, ook in substraten. Brechtje de Haas van UGent stelde vast dat de biodiversiteit in een veensubstraat groter is dan in perliet.
Clara Spruyt van pcfruit stelde vast dat 25% veenvervanging mogelijk is in de meerjarige teelt van braam en framboos. Een mengsel op basis van plantenvezel en een mengsel op basis van schorscompost waren het stabielst. Bij framboos gaven een stroachtige vezel en meerdere keren gebruikt substraat een kleinere en latere oogst. Wat irrigatie betreft, had het soort substraat een grotere invloed dan de hoeveelheid water. Logischerwijze houden kortere gietbeurten aan een hogere frequentie het substraat stabiel vochtig. Een wetting agent verbeterde de opname per beurt, maar leverde geen meerproductie op.
Bij Inagro en Harvestis (vestiging Hoogstraten) gebeurde heel wat onderzoek bij vruchtgroenten (tomaat, paprika, aubergine, komkommer,…) en aardbeien. 
Brecht Van den Steen van Harvestis onderzocht de mogelijkheden van de teelt van vruchtgroenten op organische substraten. Hij besloot dat organische substraten een volwaardig alternatief zijn voor inerte substraten. De opbrengst en de kwaliteit zijn vergelijkbaar, maar de watergift moet worden afgestemd op de eigenschappen van het substraat. Hij voorziet volgend jaar proeven met stomen met het oog op hergebruik.
Simon Craeye van Inagro stelde vast dat men met de juiste alternatieve substraten tot 75% reductie kan gaan, met slechts een beperkt opbrengstverlies. “Het is technisch mogelijk, maar uitdagingen zijn (afval)wetgeving, beschikbaarheid en uniformiteit, betaalbaarheid, bemesting en irrigatie. En een veenarm substraat vraagt een teler die bereid is om bij te sturen!”
Samen met Diethe Peeters van Harvestis presenteerde hij ook de bevindingen van onderzoeken rond hergebruik van veen. Ze besloten dat afgeteeld aardbeiensubstraat na correcte verwerking over de geschikte eigenschappen beschikt voor een vervolgteelt. Direct hergebruik kan op voorwaarde dat de vorige teelt ziektevrij bleef. Een technische moeilijkheid voor de praktijk is dat telers om de arbeidsbehoefte te verminderen, het liefst het substraat met het loof hergebruiken. Dit gaf in de proeven aanleiding tot wisselende resultaten. Op zijn minst moet men bij de start van de teelt extra aandacht besteden aan de irrigatie. Door te stomen konden de vermindering in productie en de kleinere gewaslengte gecompenseerd worden. Te onthouden valt de ontsmetting van het gebruikte substraat in samenwerking met het Noorse Soil Steam. Normaal wordt gestoomd op 95°C, maar in de proeven bleek dat het ook lukt bij 75°C, wat een energiebesparing tot 50% toelaat. 
Sarah Van Lommel van Harvestis onderzocht de mogelijkheden van compostering van gewasresten van tomaten, paprika’s en andere vruchtgroenten. Om te vermijden dat composteringsbedrijven in oktober/november overrompeld zouden worden, werd een deel van de gewasresten ingekuild. De bewaring bleek perfect mogelijk, maar zorgde wel voor een meerkost van 20 euro per ton. Van Lommel besloot dat compost kansen biedt als duurzame substraatgrondstof, maar slechts met een beperkt aandeel. “De uitdaging is om het juiste evenwicht te vinden. En niet elke compost is geschikt voor elk gebruik.”
Kristof Gheysens van Inagro  kon besluiten dat met schuimaarde, bentoniet en houtschors tot 50% veenreductie kan gerealiseerd worden in de dekaarde voor champignonteelt, zonder verlies aan kwaliteit en opbrengst.
 

Tot slot kwam de sector aan het woord met Nele Ameloot (Growing Media Europe), Peter Van Israel (Belgische Potgrond Federatie) en AVBS-secretaris Miet Poppe. De drie panelleden spraken sterk gelijkluidend. Ze appreciëren de sterke inzet vanuit het onderzoek om alternatieven en bijkomende technische uitdagingen uit te testen. Van Israel stelde dat hij geen 3D-printer heeft om veen bij te printen en dat veen nodig blijft en moet ontgonnen worden. Hij hoopt dat er enkele grondstoffen gevonden worden die veen op het vlak van kwaliteit, beschikbaarheid en prijs kunnen evenaren. Tegelijk pleit hij ervoor om ook het onderzoek naar een zo duurzaam mogelijk beheer en een zo verantwoord mogelijke ontginning van veen voort te zetten. “Want het gaat momenteel niet zonder veen.” Voor Van Israel is beschikbaarheid bepalend. “Vraag en aanbod bepalen de prijs. Grondstoffen die mooie resultaten geven in de proeven, maar onvoldoende beschikbaar zijn en/of te duur, zijn geen haalbare alternatieven. Elke grondstof heeft wel ergens een beperking.” De panelleden vonden biochar een interessante piste om verder uit te diepen.  
Miet Poppe vertolkte de stem van de siertelers. Ze verwees naar de intentie van het VK om veen enkele jaren geleden te verbieden. “Dat liet zich toen ook in de handel voelen, maar vandaag is dat veel minder het geval. Het presidium van AVBS stelde dat we alternatieven voor veen moeten ondersteunen, om om gelijk welke reden klaar te zijn om er mee aan de slag te gaan, is het nu voor duurzaamheid vanuit retail of het VK of wegens beschikbaarheid en/of prijs.” Ze stelde dat alternatieven niet alleen duurzaam, maar ook teelttechnisch en economisch haalbaar moeten zijn. Beschikbaarheid en prijs kunnen vandaag mogelijke drijfveren zijn om een keuze te maken. Daarnaast blijven eigenschappen zoals het waterhoudend vermogen van alternatieven cruciaal. Ze vindt het belangrijk dat de resterende tijd goed gebruikt wordt, vooraleer er wettelijke of commerciële verplichtingen komen. Ze pleitte ervoor om telers voldoende tijd te geven om nieuwe substraten te leren kennen en hun teelttechniek hierop af te stemmen. Te snel vooruit willen gaan, zorgt ervoor dat bedrijven te grote risico's moeten nemen. Daarom is onderzoek op grotere schaal - zeg maar praktijkschaal – nodig, vooraleer de resultaten kunnen worden geïmplementeerd. Ze benadrukte ook dat siertelers het substraat samen met hun planten verkopen en dat het dus ook in het handelskanaal en bij de consument goed moet blijven presteren. 
Nele Ameloot verwacht complexere mengsels, “technische mengsels die veel expertise vragen om op te bouwen. Ik hoop dat we in een volgende studiedag heel wat zaken kunnen samenbrengen. Heel veel potgrondfabrikanten en ook telers doen ook onderzoek, en ik zou die kennis graag gebundeld zien.”

Wil je meer weten? Bekijk dan de presentatie van deze studiedag.